Thursday, 19 March 2015

Palabra indoeuropea da semana (3): Can.

Hoxe imos ver a primeira e máis antiga escisión da lingua indoeuropea: as linguas centum fronte ás linguas satem.

1. Irlandés (grupo céltico-Q): (can de caza), coma en Cú Chulainn, heroe nacional irlandés, entre mitolóxico e real, a un nivel semellante ao de Breogán para os galegos, El Cid para os españois ou Béowulf para os ingleses.

2. Galés (grupo céltico-P): Ci (can).

3. Alemán (grupo xermánico): Hund (can).

4. Inglés (grupo xermánico): Hound (can de caza).

4. Latín (grupo itálico): Canis.

5. Grego clásico: Kyon, coma en Procyon (diante do can), a estrela que precede á constelación Canis Maioris (Sirius). Tamén na palabra cínico.

6. Ruso (grupo eslavo): Syka (cadela).

7. Polonés (grupo eslavo): Suka (cachorriño).

Análise

a) O grupo céltico, e concretamente o gaélico, dános a estrutura inicial: *kw.

b) O grupo xermánico mostra a lei de Grimm ou rotación consonántica do xermánico: /k/ (oclusiva velar) torna /h/ (fricativa velar). A verba teutónica parte dun grao cero (sen vogal) cun sufixo tónico -tó- que explica o /d/ final. Ademais, esta lingua achega un novo son nasal /n/. Por tanto, a raíz é agora *kwn(-tó-).

c) O latín achega un son máis: o grao pleno, isto é, unha vogal central tónica, presumiblemente /a/. A lingua mellor documentada do grupo itálico tamén mostra a consoante nasal /n/ en posición postnuclear coma o grupo xermánico. Pola contra, perde a semivogal labiovelar /w/ tralo /k/ inicial.

d) O grego clásico, a lingua máis antiga e mellor documentada, finalmente revela a estrutura completa: *kwon.

Con respecto ao vocalismo, imos escoller a vogal grega /o/ fronte á latina /a/, pois sábese que a lingua de Homero é moito máis fiel ao vocalismo indoeuropeo ca o latín.

e) O grupo eslavo achega un dato máis: o /k/ inicial palataliza ata dar unha sibilante /s/, trazo definitorio das linguas satem (IE orientais) fronte ás centum (IE occidentais), a escisión máis antiga da lingua indoeuropea. Por tanto, debemos reconstruír un /k/ palatalizado: *k^. Este dá un son africado nas linguas IE orientais (satem) que evolúe a sibilante nas linguas eslavas. Pola contra, nas linguas IE occidentais (centum) pérdese o trazo palatal e /k/ permanece como un son velar oclusivo xordo.

Podemos desbotar a segunda sílaba /ka/, pois, coma no caso xermánico, parece retrotraerse a un sufixo tónico visto que a raíz carece de grao (vogal tónica): *k^w(-ká-). Descoñezo o significado dese posible sufixo nas linguas eslavas. Interésanos a raíz indoeuropea, de tódolos xeitos.

f) Observamos diversas especializacións semánticas: can de caza, cachorriño ou cadela.

Xa que logo, reconstruímos:

*k^won- (can)

Curiosidade: poderás agora advertir que a palabra castelá perro non é unha palabra indoeuropea.

O can sempre foi o mellor amigo, compañeiro e protector dun pobo cazador e gandeiro coma o pobo indoeuropeo (vs pobos agrícolas coma árabes ou coreanos, que o desprezan e o maltratan vilmente). A íntima relación dos pobos de Europa con esta nobre criatura remóntase á noite dos tempos.

Thursday, 12 March 2015

Palabra indoeuropea da semana (2): Boi.

Nesta nova entrada imos demostrar a relación lingüística entre as linguas de Europa e do subcontinente indio. Comezamos:

1. Hindi (India; grupo indoario): Gaur (bóvido salvaxe propio do subcontinente indio), do sánscrito gaurah (con sufixo -ro-).

2. Inglés (grupo xermánico): Cow (vaca).

Con respecto ao inglés, debemos ter en conta o spelling (ortografía), porque reflicte a pronuncia máis antiga. A día de hoxe, existe un desfase bastante considerable entre a ortografía (medieval) e a fonética contemporánea. É un factor a termos en conta.

3. Latín (grupo itálico): Bouis (xenitivo singular).

4. Grego clásico: Bous.

Tamén hekatombee, de hekaton- (cen) máis -bee (boi): un sacrificio de cen bois.

5. Celtíbero (lingua paleohispánica; póla do celta-Q): Boustomue (Bronce de Botorrita I, A4, Aragón). Esta palabra é un substantivo composto: de bou- (boi) e -sto- (estar), máis o que semella ser a flexión gramatical -mue. Boustomue viría sendo: "onde están os bois" (= a corte).

En latín tamén podemos atopar o mesmo par de elementos xuntos pero nunha orde inversa na palabra stabulum: sta- e -bulum (Cf. castelán: establo).

6. Irlandés (celta-Q): (boi / vaca).

Análise

a) O hindi indícanos que o son inicial é un /g/.

b) Este /g/ inicial muda o modo de articulación no grupo xermánico (lei de Grimm ou rotación consonántica do xermánico) e torna /k/ en inglés. Mantén o punto de articulación (velar) e o modo de articulación (oclusiva), pero perde a sonorización: /k/.

Ademais, a palabra IE en cuestión sofre unha lixeira especialización semántica e pasa a designar a femia do bóvido.

c) Catro das seis linguas (latín, grego, celtíbero e irlandés) mostran un /b/ inicial. Este son oclusivo, bilabial e sonoro provén dunha semivogal labiovelar /w/ en posición inicial que torna consoante trala perda de /g/. Por outra parte, o inglés e o hindi parecen ter perdido este trazo labiovelar /w/.

d) A primeira vogal é un /o/ en cinco das seis linguas propostas. Por outra parte, é propio do grupo indoario (hindi) neutralizar tódalas vogais centrais (a, e, o) nun único /a/.

e) En cinco das seis linguas cadra unha semivogal /w/ trala vogal precedente /o/. Este son só parece terse perdido en gaélico tras, se cadra, ter alongado a vogal anterior.

Por tanto, a raíz que desta volta podemos reconstruír é:

*gwou- (boi)

Esta palabra reforza o carácter fortemente gandeiro e, se cadra, tamén labrego do pobo indoeuropeo. Este é un pobo que domestica animais salvaxes para o traballo na terra.